وزارت راه و شهرسازی

وزارت راه و شهرسازی

وقتی از وزارت راه و شهرسازی صحبت می‌کنیم، موضوع فقط ساخت جاده یا احداث ساختمان نیست.

راه و شهرسازی مجموعه‌ای گسترده از فعالیت‌ها و سیاست‌هایی است که به توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، مسکن، شهرها و سکونتگاه‌ها مربوط می‌شود.

کیفیت عملکرد این حوزه می‌تواند مستقیماً بر زندگی روزمره مردم، دسترسی به خدمات، جابه‌جایی کالا و مسافر، توسعه اقتصادی و کیفیت ساختمان‌ها تأثیر بگذارد.

در ساختار اداری ایران، متولی اصلی این حوزه وزارت راه و شهرسازی است؛

وزارتخانه‌ای که از ادغام وزارت راه و ترابری و وزارت مسکن و شهرسازی در سال ۱۳۹۰ شکل گرفت. طبق قانون تشکیل وزارت راه و شهرسازی، وظایف و اختیارات دو وزارتخانه پیشین به وزارتخانه جدید منتقل شد.

این قانون در ۳۱ خرداد ۱۳۹۰ در مجلس شورای اسلامی تصویب و در اول تیر همان سال به تأیید شورای نگهبان رسید.

اما این وزارتخانه دقیقاً چه وظایفی دارد؟ تاریخچه آن از کجا آغاز می‌شود؟

چه ارتباطی با صنعت ساختمان و نظام مهندسی ساختمان دارد و مقررات ملی ساختمان چه جایگاهی در این میان پیدا می‌کند؟

در ادامه این موضوعات را بررسی می‌کنیم.

راه و شهرسازی چیست؟

راه و شهرسازی را می‌توان یکی از حوزه‌های اصلی سیاست‌گذاری و مدیریت توسعه کالبدی کشور دانست.

این حوزه از یک طرف با شبکه‌های حمل‌ونقل و زیرساخت‌های ارتباطی و از طرف دیگر با مسکن، شهرسازی و توسعه سکونتگاه‌ها ارتباط دارد.

در بخش حمل‌ونقل، موضوعاتی مانند شبکه راه‌های جاده‌ای، راه‌آهن، زیرساخت‌های هوایی و دریایی و امکانات مرتبط با جابه‌جایی مسافر و کالا مطرح است.

در بخش شهرسازی و مسکن نیز برنامه‌ریزی برای توسعه شهرها، استفاده از زمین، تأمین مسکن و بهبود شرایط سکونتگاه‌ها اهمیت دارد.

این حوزه‌ها به یکدیگر وابسته‌اند. برای مثال، توسعه یک منطقه مسکونی بدون دسترسی مناسب به راه‌ها و حمل‌ونقل عمومی می‌تواند مشکلاتی مانند افزایش زمان سفر و فشار بر زیرساخت‌های موجود ایجاد کند.

به همین دلیل، برنامه‌ریزی راه، شهر و مسکن باید تا حد امکان هماهنگ باشد.

البته وزارت راه و شهرسازی را نباید با یک سازمان یا نهاد حرفه‌ای مانند سازمان نظام مهندسی ساختمان یکی دانست.

وزارت راه و شهرسازی یک دستگاه دولتی است، در حالی که سازمان‌های نظام مهندسی ساختمان بر اساس قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در حوزه حرفه مهندسی ساختمان فعالیت می‌کنند.

تاریخچه راه و شهرسازی در ایران

راهسازی در ایران سابقه‌ای بسیار طولانی دارد. موقعیت جغرافیایی ایران در میان مسیرهای ارتباطی شرق و غرب، وجود مناطق کوهستانی و کویری و فاصله میان شهرها و آبادی‌ها باعث شده است راه‌ها از گذشته اهمیت زیادی داشته باشند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های تاریخی، راه شاهی در دوره هخامنشی است. این مسیر در شبکه ارتباطی گسترده امپراتوری هخامنشی قرار داشت و مسیر مشهور آن میان شوش و سارد امتداد می‌یافت.

راه‌ها در آن دوره فقط برای جابه‌جایی مسافران استفاده نمی‌شدند و در ارتباطات حکومتی، نظامی و تجاری نیز اهمیت داشتند.

در دوره‌های بعد نیز مسیرهای کاروانی و تجاری توسعه یافتند و کاروانسراها به یکی از عناصر مهم شبکه ارتباطی ایران تبدیل شدند.

با این حال، مدیریت راه‌ها در دوره معاصر به تدریج از شکل سنتی فاصله گرفت و ساختارهای دولتی برای احداث، نگهداری و مدیریت راه‌ها ایجاد شدند.

یکی از نقاط مهم در این روند، سال ۱۳۰۱ خورشیدی بود که اداره کل «طرق و شوارع» در ساختار وزارت فوائد عامه، فلاحت و تجارت برای ساماندهی امور راهسازی، نگهداری و بهره‌برداری از راه‌ها تشکیل شد.

چند سال بعد، در ۲۷ اسفند ۱۳۰۸، قانون تشکیل وزارت طرق و شوارع به تصویب رسید. بر اساس این قانون، این وزارتخانه مسئولیت‌هایی از جمله مراقبت در ایجاد و نگهداری راه‌های آهن و شوسه، تنظیم و توسعه کشتیرانی و اداره امور بندری را بر عهده داشت.

در سال ۱۳۱۵، عنوان وزارت طرق و شوارع به وزارت راه تغییر کرد. سپس در سال ۱۳۵۳ قانون تغییر نام وزارت راه به وزارت راه و ترابری تصویب شد.

این قانون بر اعمال سیاست جامع و هماهنگ برای ترابری کشور و توسعه، تجهیز، گسترش و نگهداری تأسیسات زیربنایی آن تأکید داشت.

در حوزه مسکن و شهرسازی نیز ساختار مستقلی ایجاد شد. در سال ۱۳۴۲ «وزارت آبادانی و مسکن» با هدف ایجاد تمرکز و هماهنگی در تهیه و اجرای برنامه‌های ساختمانی، تهیه مسکن و اجرای طرح‌های شهرسازی و ده‌سازی تأسیس شد.

در سال ۱۳۵۳ نام این وزارتخانه به «وزارت مسکن و شهرسازی» تغییر کرد و وظایف آن در زمینه‌هایی مانند برنامه‌ریزی سرزمین، توسعه شهرها و شهرک‌ها و سیاست‌های مرتبط با مسکن و زمین توسعه یافت.

قانون مربوط به این وزارتخانه، طرح جامع سرزمین و طرح‌های توسعه شهری را نیز در چارچوب وظایف آن مورد توجه قرار داده بود.

در نهایت، این دو مسیر در سال ۱۳۹۰ به یکدیگر پیوند خوردند.

قانون تشکیل وزارت راه و شهرسازی مقرر کرد که وزارت راه و شهرسازی از تجمیع وزارتخانه‌های مسکن و شهرسازی و راه و ترابری تشکیل شود و وظایف و اختیارات هر دو وزارتخانه به ساختار جدید منتقل شود.

وظایف وزارت راه و شهرسازی

وزارت راه و شهرسازی به دلیل ادغام دو حوزه بزرگ راه و ترابری و مسکن و شهرسازی، وظایف گسترده‌ای دارد.

به طور کلی می‌توان این وظایف را در دو محور اصلی حمل‌ونقل و زیرساخت، و مسکن و شهرسازی بررسی کرد.

حمل‌ونقل و زیرساخت

حمل‌ونقل یکی از مهم‌ترین بخش‌های فعالیت وزارت راه و شهرسازی است و شبکه‌ای متشکل از راه‌های جاده‌ای، راه‌آهن، زیرساخت‌های هوایی و دریایی را دربرمی‌گیرد.

در بخش جاده‌ای، احداث، توسعه، بهسازی و نگهداری راه‌های کشور از اهمیت زیادی برخوردار است و آزادراه‌ها، بزرگراه‌ها، راه‌های اصلی، فرعی و روستایی بخش‌های مختلف این شبکه را تشکیل می‌دهند.

در کنار آن، توسعه شبکه ریلی برای جابه‌جایی مسافر و بار اهمیت دارد و می‌تواند ظرفیت حمل‌ونقل کشور را افزایش دهد.

حمل‌ونقل هوایی نیز از طریق فرودگاه‌ها و زیرساخت‌های مربوط، ارتباط سریع میان شهرها و ارتباطات بین‌المللی را فراهم می‌کند.

در حوزه دریایی نیز بنادر و تأسیسات مرتبط با جابه‌جایی کالا و مسافر نقش مهمی در تجارت و ارتباطات کشور دارند.

نکته مهم این است که این شیوه‌های حمل‌ونقل نباید کاملاً جدا از یکدیگر دیده شوند. کارآمدی شبکه حمل‌ونقل زمانی افزایش پیدا می‌کند که جاده، راه‌آهن، بندر و فرودگاه به شکل هماهنگ با یکدیگر و با مراکز جمعیتی و اقتصادی ارتباط داشته باشند.

همین هماهنگی می‌تواند زمان و هزینه جابه‌جایی را کاهش دهد و ظرفیت ترانزیتی کشور را افزایش دهد.

مسکن و شهرسازی

بخش دیگر فعالیت وزارت راه و شهرسازی به برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در حوزه مسکن و شهرسازی مربوط است.

توسعه شهرها، برنامه‌ریزی برای استفاده از زمین، ایجاد شهرها و شهرک‌ها، سیاست‌های مربوط به مسکن و برنامه‌ریزی توسعه سکونتگاه‌ها از جمله موضوعات مهم این حوزه هستند.

قوانین مرتبط با وزارت مسکن و شهرسازی از دهه‌های گذشته، موضوعاتی مانند طرح جامع سرزمین، طرح جامع شهر، طرح تفصیلی و طرح هادی را مورد توجه قرار داده‌اند.

این طرح‌ها با هدف ایجاد نظم در توسعه سکونتگاه‌ها و نحوه استفاده از زمین شکل گرفته‌اند.

در حوزه مسکن نیز سیاست‌های دولت می‌تواند موضوعاتی مانند تأمین زمین، افزایش عرضه، حمایت از گروه‌های هدف و توسعه مسکن در مناطق مختلف را دربر بگیرد.

البته عملکرد بازار مسکن فقط به سیاست‌های این وزارتخانه وابسته نیست و عواملی مانند شرایط اقتصادی، قیمت زمین و مصالح، هزینه ساخت، تسهیلات، درآمد خانوار و میزان عرضه و تقاضا نیز بر آن اثر می‌گذارند.

نقش وزارت راه و شهرسازی در صنعت ساختمان

صنعت ساختمان مجموعه‌ای از فعالیت‌های طراحی، محاسبه، اجرا، نظارت، تولید مصالح و خدمات فنی است و نهادهای مختلفی در آن نقش دارند. بنابراین وزارت راه و شهرسازی را نباید مجری تمام ساخت‌وسازهای کشور دانست.

یکی از وظایف مهم حاکمیتی در این حوزه، ایجاد و اجرای چارچوب‌های قانونی و فنی برای ساخت‌وساز است. در کنار وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها، مراجع صدور پروانه، مهندسان، مجریان، مالکان و سازمان‌های حرفه‌ای نیز هر کدام وظایف مشخصی دارند.

یکی از مهم‌ترین قوانین این حوزه، قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان مصوب ۱۳۷۴ است. این قانون با هدف نظم‌بخشی به امور حرفه‌های مهندسی و ساختمان و شهرسازی و ارتقای کیفیت خدمات مهندسی و ساخت‌وساز تدوین شد.

بنابراین، نقش وزارت راه و شهرسازی در صنعت ساختمان بیشتر باید در چارچوب وظایف قانونی و حاکمیتی آن بررسی شود؛

در حالی که اجرای خدمات حرفه‌ای مهندسی و فعالیت سازمان‌های حرفه‌ای در چارچوب قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان قرار می‌گیرد.

ارتباط وزارت راه و شهرسازی با نظام مهندسی ساختمان

یکی از موضوعاتی که در صنعت ساختمان گاهی باعث ابهام می‌شود، رابطه میان وزارت راه و شهرسازی و نظام مهندسی ساختمان است.

این دو نهاد یکی نیستند، اما طبق قوانین ارتباط مشخصی با یکدیگر دارند.

قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان ساختار و وظایف سازمان نظام مهندسی را تعیین کرده است. بر اساس ماده ۵ این قانون، سازمان‌های استان، هیئت عمومی، شورای مرکزی، رئیس سازمان و شورای انتظامی نظام مهندسی از ارکان سازمان هستند.

در مقابل، وزارت راه و شهرسازی نیز طبق همین قانون وظایف مشخصی دارد. برای مثال، ماده ۴ قانون تصریح می‌کند که مرجع صدور پروانه اشتغال به کار مهندسی، وزارت راه و شهرسازی است و شرایط صدور، تمدید، ابطال و حدود صلاحیت حرفه‌ای در آیین‌نامه اجرایی قانون تعیین می‌شود.

به همین دلیل می‌توان گفت وزارت راه و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی ساختمان، دو ساختار متفاوت هستند که در یک چارچوب قانونی با یکدیگر ارتباط دارند.

آیین‌نامه اجرایی قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان نیز در سال ۱۳۷۵ به تصویب هیئت وزیران رسید و مقررات اجرایی مرتبط با قانون را مشخص کرد.

وزارت راه و شهرسازی و مقررات ملی ساختمان

ایمنی و کیفیت ساختمان به رعایت الزامات فنی و مقررات ساختمانی وابسته است.

در ایران، قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان و آیین‌نامه‌های مرتبط با آن یکی از پایه‌های قانونی کنترل ساختمان را تشکیل می‌دهند.

در کنار قانون و آیین‌نامه‌های اجرایی، مقررات ملی ساختمان مجموعه‌ای از الزامات فنی برای طراحی و اجرای ساختمان‌هاست.

این مقررات حوزه‌های مختلفی از ساخت‌وساز را پوشش می‌دهد و رعایت آنها با موضوعاتی مانند ایمنی، سلامت، کیفیت و عملکرد مناسب ساختمان ارتباط دارد.

آیین‌نامه اجرایی ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان نیز در سال ۱۳۸۳ به تصویب هیئت وزیران رسید و چارچوب اجرایی مرتبط با کنترل ساختمان را مشخص کرد.

بنابراین، در فرآیند ساخت‌وساز باید میان نقش دستگاه‌های حاکمیتی، شهرداری‌ها، سازمان نظام مهندسی، مهندسان و سایر عوامل پروژه تفکیک قائل شد.

هیچ‌کدام از این نهادها به تنهایی مسئول تمام مراحل ساخت یک ساختمان نیستند.

هدف اصلی این ساختار چندلایه آن است که فعالیت‌های ساختمانی بر اساس ضوابط قانونی و فنی انجام شوند و مسئولیت‌های حرفه‌ای و نظارتی هر بخش مشخص باشد.

وزارت راه و شهرسازی و بازار مسکن

بازار مسکن یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی است که با فعالیت‌های وزارت راه و شهرسازی ارتباط دارد، اما نمی‌توان تمام تغییرات بازار را به یک وزارتخانه نسبت داد.

قیمت زمین، هزینه ساخت، قیمت مصالح، شرایط اقتصادی، نرخ تسهیلات، توان مالی خانوارها و میزان عرضه و تقاضا از عوامل مؤثر بر بازار مسکن هستند.

وزارت راه و شهرسازی در چارچوب قوانین و سیاست‌های دولت در حوزه‌هایی مانند برنامه‌ریزی مسکن، زمین، توسعه سکونتگاه‌ها و اجرای برخی برنامه‌های حمایتی فعالیت می‌کند.

سیاست‌های مربوط به تولید و عرضه مسکن نیز در دوره‌های مختلف در قالب برنامه‌های متفاوت دنبال شده‌اند.

از طرف دیگر، سیاست مسکن باید با برنامه‌ریزی شهری و زیرساخت‌های حمل‌ونقل هماهنگ باشد.

افزایش تعداد واحدهای مسکونی در منطقه‌ای که دسترسی کافی به مدرسه، مراکز درمانی، حمل‌ونقل و سایر خدمات عمومی ندارد، لزوماً به معنای توسعه مطلوب شهری نیست.

به همین دلیل، ارزیابی سیاست‌های مسکن تنها بر اساس تعداد واحدهای ساخته‌شده کافی نیست و محل استقرار، دسترسی به خدمات، کیفیت ساختمان و ظرفیت زیرساخت‌های منطقه نیز اهمیت دارند.

آینده وزارت راه و شهرسازی در ایران

آینده وزارت راه و شهرسازی در ایران به چند مسئله مهم وابسته است: توسعه و نگهداری زیرساخت‌های حمل‌ونقل، افزایش کیفیت ساخت‌وساز، تأمین مسکن، توسعه متوازن شهرها و استفاده بهتر از ظرفیت‌های ارتباطی کشور.

در بخش حمل‌ونقل، اتصال بهتر شبکه جاده‌ای و ریلی به بنادر، فرودگاه‌ها و مراکز تولید و مصرف می‌تواند کارایی شبکه را افزایش دهد. موقعیت جغرافیایی ایران نیز ظرفیت‌هایی برای ترانزیت منطقه‌ای ایجاد کرده است؛

با این حال استفاده از این ظرفیت به سرمایه‌گذاری، نگهداری مناسب زیرساخت‌ها، افزایش ایمنی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیاز دارد.

در شهرسازی، یکی از چالش‌های مهم، هماهنگ کردن توسعه کالبدی شهرها با ظرفیت زیرساخت‌ها و خدمات عمومی است.

توسعه بی‌برنامه می‌تواند هزینه تأمین خدمات و حمل‌ونقل را افزایش دهد.

در حوزه ساختمان نیز افزایش کیفیت و ایمنی اهمیت زیادی دارد. اجرای دقیق مقررات، استفاده صحیح از خدمات مهندسی و ارتقای کیفیت نظارت می‌تواند در کاهش مشکلات فنی و افزایش ایمنی ساختمان‌ها مؤثر باشد.

در این میان، نقش مهندسان و سازمان نظام مهندسی ساختمان نیز همچنان اهمیت دارد.

اجرای صحیح قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، رعایت مقررات ملی ساختمان و ارتقای کیفیت خدمات حرفه‌ای، از عوامل مهم در بهبود کیفیت ساخت‌وساز هستند.