صدای مهندس: تمدن بینالنهرین یکی از کهنترین خاستگاههای شکلگیری شهر و معماری در جهان به شمار میرود. این منطقه میان دو رود دجله و فرات قرار دارد؛ رودهایی که از کوههای ارمنستان سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشتهای وسیع، به سمت جنوب جریان یافته و در نهایت به خلیج فارس میریزند. وجود منابع آبی پایدار و خاک حاصلخیز، شرایطی فراهم کرد که در آن سکونتگاههای پراکنده بهتدریج به شهرهای اولیه و سازمانیافته تبدیل شوند.
نخستین تمدن مهم این منطقه، سومریان بودند که در اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد با تثبیت زندگی یکجانشینی، نقش اساسی در شکلگیری شهرهای اولیه ایفا کردند. در همین دوره، مفاهیم اولیه حکومت، معماری سازمانیافته و نوشتار (خط میخی) شکل گرفت. خط میخی در ابتدا بیشتر برای ثبت فعالیتهای اقتصادی، توزیع منابع و اداره امور شهرها به کار میرفت و در عمل نوعی ابزار اولیه برای مدیریت نظاممند شهری محسوب میشد.
در شهرهای بینالنهرین، مذهب نقش محوری در سازماندهی فضا داشت و معابد یا زیگوراتها بهعنوان هسته مرکزی شهر عمل میکردند و علاوه بر کارکرد مذهبی، مرکز تصمیمگیری و سازماندهی اجتماعی نیز بودند، به همین دلیل ساختار شهرها بهصورت متمرکز و حول این عناصر شکل میگرفت که از دید امروز میتوان آن را یکی از نخستین نمونههای برنامهریزی شهری متمرکز دانست.
از نظر فنی، به دلیل محدودیت منابع طبیعی و بهویژه نبود سنگ، مهمترین مصالح ساختمانی خشت خام و آجر پخته بود و استفاده از قیر بهعنوان ملات نیز نقش مهمی در افزایش دوام سازهها در برابر رطوبت و سیلابهای دورهای داشت؛ این موضوع نشاندهنده شکلگیری نوعی تجربه مهندسی مبتنی بر شرایط محیطی و اقلیمی و نوعی مهندسی مصالح اولیه است. یکی از مهمترین دستاوردهای مهندسی در این تمدن، توسعه سیستمهای آبیاری و کانالکشی بود که برای کنترل آب رودخانههای دجله و فرات و تأمین آب کشاورزی و شهرها به کار میرفت و نقش حیاتی در بقای شهرها داشت، بهطوریکه میتوان گفت بدون مدیریت آب، شکلگیری تمدن در این منطقه امکانپذیر نبود و این سیستمها از نخستین نمونههای مهندسی زیرساخت در تاریخ بشر محسوب میشوند.
از مهمترین شهرهای این دوره میتوان به اوروک، اور، لاگاش، آکد و بابل اشاره کرد که هرکدام نقش مهمی در توسعه ساختارهای شهری و حکومتی داشتند و بهتدریج در آنها تفکیک نسبی میان فضاهای مذهبی، اداری و مسکونی شکل گرفت و شهر از حالت ساده به یک سیستم سازمانیافته تبدیل شد. در مجموع، تمدن بینالنهرین را میتوان یکی از نخستین بسترهای شکلگیری تفکر مهندسی دانست؛ جایی که مهندسی آب، مهندسی مصالح، مدیریت شهری اولیه و سازماندهی فضایی بهصورت تجربی و بر اساس نیاز شکل گرفت و پایههای بسیاری از اصول مهندسی و شهرسازی امروز را ایجاد کرد.
