صدای مهندس: پیش از ورود اروپاییان به قاره آمریکا، جوامع مختلف در بخشهای شمالی، مرکزی و جنوبی این قاره، شیوههای متنوعی برای ساخت شهرها و سکونتگاهها ایجاد کرده بودند. معماری این جوامع تنها به ساخت بناهای مذهبی و یادمانی محدود نمیشد؛ دسترسی به آب، نحوه استفاده از زمین، شرایط اقلیمی، مصالح موجود و ساختار اجتماعی نیز در شکلگیری فضاهای معماری نقش داشت.
از شهرهای گسترده مایا در آمریکای میانه تا سکونتگاههای خشتی پوبلو و مجموعههای کوهستانی اینکا در آند، هر جامعه متناسب با محیط خود راهکارهایی برای ساختوساز و سازماندهی فضا به کار گرفت. همین پیوند میان معماری، شهرسازی و مهندسی، بخش مهمی از میراث معماری آمریکای پیشاکلمبی را شکل داده است.
مایا و پوبلو؛ شهرهایی که با محیط شکل گرفتند
آمریکای میانه یا Mesoamerica حوزهای فرهنگی و تاریخی در بخشهایی از مکزیک و آمریکای مرکزی بود که تمدنهای متعددی در آن شکل گرفتند. در مراکز شهری این منطقه، معابد، کاخها، میدانهای عمومی، سکوهای تشریفاتی و زمینهای بازی آیینی در کنار مناطق مسکونی قرار داشتند و معماری با باورهای مذهبی و ساختار سیاسی و اجتماعی ارتباط نزدیکی داشت.
تمدن مایا در بخشهایی از جنوب مکزیک، گواتمالا، بلیز و مناطق پیرامونی گسترش یافت. شهرهای مایا مجموعههایی از معابد، کاخها، میدانها، سکوهای آیینی، مناطق مسکونی، جادهها و زمینهای بازی بودند. تیکال یکی از مهمترین نمونههای این شهرسازی است و بقایای آن از سده ششم پیش از میلاد تا حدود سده دهم میلادی را دربرمیگیرد. یونسکو وجود معابد، کاخها، میدانها، مناطق مسکونی، راهها، زمینهای بازی و مخازن تاریخی آب در این مجموعه را تأیید کرده است.
چیچنایتزا در شبهجزیره یوکاتان مکزیک نیز از برجستهترین نمونههای معماری مایا است. الکاستیو یا معبد کوکولکان، معبد جنگجویان، زمین بزرگ بازی آیینی و الکاراکول از بناهای شاخص این مجموعه هستند. یونسکو چیچنایتزا را نمونهای مهم از تلفیق فنون ساخت مایا با عناصر معماری مرکز مکزیک میداند. این شهر همچنین در نزدیکی دو فرورفتگی طبیعی یا سنوت قرار داشت که امکان دسترسی به آبهای زیرزمینی را فراهم میکرد.
در جنوبغربی آمریکای شمالی، اجداد پوبلو سنت معماری متفاوتی ایجاد کردند. استفاده از خشت، سنگ و چوب و ساخت سکونتگاههای چندطبقه از ویژگیهای این سنت بود. در برخی جوامع پوبلو نیز فضاهای آیینی موسوم به «کیوا» ساخته میشد.
تائوس پوبلو در نیومکزیکو نمونهای شاخص از این معماری است. این مجموعه از بناهای خشتی چندطبقه و فضاهای آیینی تشکیل شده و ساختار آن با شرایط محیطی منطقه سازگار است. یونسکو تائوس پوبلو را نمونهای مهم از معماری سنتی پیشاهیسپانیک در این منطقه معرفی میکند و بر تداوم فرهنگ زنده جامعه پوبلو در آن تأکید دارد.
مهندسی و مدیریت منابع؛ پیوند معماری با طبیعت
در بسیاری از جوامع آمریکای باستان، ساختوساز از محیط طبیعی جدا نبود. انتخاب مصالح، دسترسی به آب و نحوه استفاده از زمین، بخشی از روند شکلگیری سکونتگاهها و زیرساختها بود. در تیکال، برای نمونه، مخازن تاریخی آب در محدوده پیرامونی شهر شناسایی شده است.
این پیوند در تمدن اینکا به شکل گستردهتری دیده میشود. اینکاها در محیط دشوار رشتهکوه آند، از سنگ، تراسهای کشاورزی، مسیرهای ارتباطی و سامانههای انتقال و مدیریت آب برای سازماندهی سکونت و بهرهبرداری از زمین استفاده کردند.
تراسهای کشاورزی یکی از مهمترین دستاوردهای مهندسی اینکا بودند. این سازهها سطوح مناسبتری برای کشت در دامنههای شیبدار ایجاد میکردند و در کنترل جریان آب و کاهش فرسایش نیز نقش داشتند. پژوهشهای باستانشناسی و مهندسی درباره تراسهای آند، نقش آنها را در حفظ خاک، توزیع آب و استفاده از زمینهای شیبدار تأیید کردهاند.
سامانههای آبی اینکا نیز از نظر مهندسی قابل توجه بودند. در تیپون، برای نمونه، شبکهای از کانالهای سطحی و زیرزمینی برای انتقال، توزیع و تخلیه آب در ارتباط با تراسهای کشاورزی و مراکز مسکونی و آیینی ساخته شده بود.
ماچوپیچو مشهورترین نمونه پیوند معماری، مهندسی و طبیعت در تمدن اینکا است. این مجموعه در ارتفاع حدود ۲۴۳۰ متر از سطح دریا و در محیط کوهستانی آند پرو قرار دارد و در قرن پانزدهم میلادی ساخته شد. یونسکو مجموعه را شامل حدود ۲۰۰ سازه در قالب فضاهای مذهبی، آیینی، نجومی و کشاورزی معرفی میکند که روی یک خطالرأس شیبدار و در میان تراسهای سنگی قرار گرفتهاند. در ماچوپیچو، تراسهای کشاورزی، کانالهای آب، مسیرها و سازههای سنگی بخشی از یک نظام یکپارچه هستند. مطالعات مهندسی نیز وجود سامانههای زهکشی، کانالهای تأمین آب و تراسهای متعدد برای تثبیت شیب را در این مجموعه نشان دادهاند.
در مجموع، معماری آمریکا در نهایت تصویری از تنوع راهکارهای ساختوساز در برابر شرایط متفاوت محیطی ارائه میکند. تیکال و چیچنایتزا نمونههایی برجسته از شهرسازی و معماری مایا، تائوس پوبلو نمونهای از معماری بومی و تداوم سنتهای ساخت و ماچوپیچو نمونهای شاخص از تلفیق معماری و مهندسی با توپوگرافی کوهستان هستند.
این آثار تنها به دلیل قدمت یا ابعاد معماری خود اهمیت ندارند؛ شیوه استفاده از مصالح، مدیریت آب و زمین، ایجاد زیرساختهای ارتباطی و هماهنگ کردن ساختوساز با شرایط طبیعی، آنها را به نمونههایی ارزشمند برای مطالعه تاریخ معماری، شهرسازی و مهندسی تبدیل کرده است.
